Pielgrzymki do Santiago de Compostela

Od czasu odkrycia domniemanego grobu Św. Jakuba miliony wiernych zaczęło przemierzać kontynent, wykorzystując istniejące drogi komunikacyjne i handlowe, tworząc sieć szlaków, które z najdalszych zakątków Europy prowadziły do północnej Hiszpanii. Według legendy, jeden ze szlaków miał się odnosić do snu Karola Wielkiego, w którym gwiazdy ułożyły się w drogę prowadzącą od Akwizgranu, siedziby władcy Franków – poprzez Francję do Galicji. Papież Kalikst II zinterpretował wizję Karola Wielkiego, jako drogę pielgrzymią wiodącą do relikwii św. Jakuba. W 1120 r. ukazał się zbiór ksiąg Liber Sancti Iacobi zwany Codex Calixtinus¹. Jest to prawdziwe kompendium wiedzy na temat historii pielgrzymowania do Grobu Apostoła. Teksty pisane są prozą, wierszem, zawierają pieśni z zapisem nutowym. Nazwa Codex Calixtinus powstała na skutek listu, przypisywanego papieżowi Kalikstowi II, który znajduje się w przedmowie dzieła. Prawdopodobnym autorem Codex był francuski mnich Aymeric Picaud. Sugerowanie autorstwa Codex papieżowi miało nadać kultowi św. Jakuba większej rangi i przyczynić się do nawiedzania licznych sanktuariów po drodze do Santiago. Zawartość Codex jest zróżnicowana. Księga I zawiera antyfony, teksty liturgiczne oraz kazania dotyczące historii działalności i późniejszego kultu św. Jakuba. Autor opisuje też wnętrze katedry, oprawę licznych uroczystości ku chwale św. Jakuba oraz charakteryzuje ówczesnego pielgrzym w jego drodze do relikwii Apostoła. Księga II zawiera wszystkie znane cuda dokonane przez św. Jakuba. W Księdze III znajdziemy informacje dotyczące przeniesienia ciała Jakuba z Palestyny do Galicji (translatio) oraz związaną z tym uroczystą procesję wokół świątyni. Księga IV nosi przydomek Pseudo Turpin; zawiera opis pielgrzymki do Santiago cesarza Karola Wielkiego, jego zwycięską walkę i wygnanie Saracenów z Półwyspu, które zapewniło bezpieczeństwo pielgrzymom. Najbardziej znaną jest Księga V (Liber Peregrinationis) zawierająca opis pielgrzymki do Composteli, jaką w roku 1130 odbył pewien cancellarius (funkcjonariusz pracujący na dworze papieskim) z Poitiers o imieniu Aymericus. Jest to poradnik dla pielgrzymów, w którym przedstawiono opisy czterech traktów, prowadzących z Francji do relikwii św. Jakuba. Autor wymienia etapy dzienne, wspomina o mijanych miastach i wioskach, kościołach i klasztorach, relikwiach, którym należy oddać pokłon, przestrzega przed niebezpieczeństwami, na jakie narażony jest pielgrzym.

Wydanie Codex Calixtinus zbiegło się z ustanowieniem przez papieża Roku Jubileuszowego dla Santiago de Compostela. Ogłaszany jest, gdy dzień 25 lipca (liturgiczne wspomnienie św. Jakuba Starszego Apostoła) przypadnie w niedzielę. W Hiszpanii obchodzi się też uroczyście dzień 30 grudnia, jako wspomnienie dnia przywiezienia szczątków św. Jakuba (translatio). W 1179 r. papież Aleksander III wydał bullę Regi Aeternis, w której udzielił łaski odpustów pielgrzymom przybywającym do Santiago. W okresie średniowiecza wielkimi orędownikami ruchu pielgrzymkowego do sanktuarium Apostoła, stali się zakonnicy opactwa w Cluny oraz dwaj hiszpańscy książęta. Władcę Nawarry – Sancho III uważa się za rzeczywistego twórcę pierwszej pielgrzymiej trasy (tzw. wielkiej drogi św. Jakuba – magnum iter Sanci Jacobi). Natomiast Fernando II dla ochrony pielgrzymów powołał Zakon Rycerski św. Jakuba w 1170 r., działający obok Templariuszy i Joannitów.

Od początku XII w., zwłaszcza od momentu wybudowania nowej katedry, którą wzniesiono na miejscu zniszczonej przez Maurów, miliony pielgrzymów przemierzyły Europę, aby oddać pokłon relikwiom Świętego. Szczyt ruchu pielgrzymkowego nastąpił w wieku XIII–XV. Od czasów reformacji, która negowała kult świętych i ich relikwii oraz walk religijnych, ruch pątniczy do Santiago de Compostela zamarł na kilka wieków. W związku z zagrożeniem w 1589 r. w ze strony angielskiego korsarza Francisa Drake, relikwie św. Jakuba zostały ukryte. Odnaleziono je dopiero w 1879 r., ich autentyczność potwierdził papież Leon XIII w bulli Omnipotens Deus w roku 1884.

„Odkrycie na nowo „Camino de Santiago” nastąpiło w XX w. Od połowy lat 80. XX wieku, hiszpańska federacja stowarzyszeń przyjaciół Camino de Santiago (Federación Española de Asociaciones de Amigos del Camino de Santiago) rozpoczęła prace nad rewitalizacją i oznakowaniem szlaków do Santiago de Compostela na terenie Hiszpanii. W projekty znakowania szlaku i rozbudowy infrastruktury turystycznej włączyły się hiszpańskie ministerstwa infrastruktury, kultury oraz transportu, turystyki i komunikacji, a także władz poszczególnych regionów przez które przebiega droga. Projekty te dały impuls do oznakowania Camino de Santiago we Francji, Niemczech, Włoszech, Austrii i Szwajcarii, a w konsekwencji zapoczątkowały renesans pieszych wędrówek do Santiago de Compostela pielgrzymów spoza Półwyspu Iberyjskiego. Ważnymi wydarzeniami, które pozostawiły niebagatelny ślad w odrodzeniu pielgrzymek do grobu św. Jakuba były dwie wizyty papieża Jana Pawła II w Santiago de Compostela (1982 i 1989 r.). W 1987 r. Rada Europy uznała Drogę św. Jakuba pierwszym Europejskim Szlakiem Kulturowym i zachęciła władze regionów do odtworzenia dawnych szlaków pielgrzymkowych.

Rada Europy ustanowiła też logo szlaku, którym jest muszla (la coquille), nawiązując do legendarnej genezy jakubowych pątników. W 1993 roku Droga św. Jakuba na terytorium Hiszpanii, a w 1998 roku na obszarze Francji, została wpisana na listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkości UNESCO. W lipcu 2015 r. wpis ten został przez UNESCO poszerzony o cztery szlaki w północnej Hiszpanii: Camino Primitivo, Camino del Norte (Camino de la Costa), Camino interior del País Vasco y La Rioja oraz Camino de Liébana – w sumie blisko 1 500 Szlaku św. Jakuba. Rok 1993 Rada Europy ogłosiła Rokiem Drogi św. Jakuba. Na liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO jest również o 1985 r. zespół Starego Miasta Santiago de Compostela. Niewątpliwy wpływ na rozsławienie tego średniowiecznego szlaku miały radio i telewizja, a także wydanie książek: P. Cohelo „Pielgrzym” czy wspomnień Shirley McLaine „The Camino”.

Wybrane odcinki Camino de Santiago – Drogi św. Jakuba w Europie. Źródło: opracowanie Łukasz Mróz na podstawie: www.pilgrim.peterrobins.co.uk/routes/details/james.html (pozyskano 15.02.2017); por. A. Jackowski, F. Mróz, „Akt Europejski” bł. Jana Pawła II a renesans Drogi św. Jakuba, Kraków 2012 (wkładka).

Większość średniowiecznych pielgrzymów, która udawała się na szlak, kierowała się z czystych pobudek religijnych, chęci pomodlenia się przy relikwiach św. Jakuba, pokuty, uświęcenia czy złożenia ofiary. Dante w swoim dziele La Vita Nuova pisał, że chociaż peregrinos byli podróżnikami, to jednak tego określenia użył tylko w stosunku do osób, które udawały się do Santiago de Compostela (określeniem palmieros nazwał tych, którzy pielgrzymowali do Ziemi Świętej, zaś romieros – zdążających do Rzymu). Ale byli też tacy, którzy ruszali ciekawi świata, pchani żądzą poznania, ale i przekonania się na własnej osobie o trudach dalekiej podróży. Jednocześnie był to szlak, wzdłuż którego rozwijała się kultura i architektura romańska, rozprzestrzeniały się nowe idee i zdobycze cywilizacyjne średniowiecza. Goethe stwierdził, iż na tym szlaku „rodziła się Europa”; […]. „Europa zrodziła się z pielgrzymowania….”; ludzi, którzy podążali tą drogą, łączyło poczucie przynależności do wspólnoty europejskiej, jaką wtedy reprezentowała religia chrześcijańska.

Sanktuarium i postać św. Jakuba w Santiago de Compostela nadal fascynuje i przyciąga, mimo trudnej i niebezpiecznej drogi rzesze wiernych, tworzy niezwykłą legendę, która łączy i jednoczy pielgrzymów ze Starego Kontynentu i świata. O znaczeniu dla Europy tej pątniczej drogi wielokrotnie mówił św. Jan Paweł II. Przy grobie św. Jakuba Starszego Apostoła w dniu 9 listopada 1982 r. papież Polak wygłosił przemówienie nazwane „Aktem Europejskim”, które uznawane jest za jeden z najważniejszych dokumentów jego pontyfikatu. Ojciec Święty przypomniał wówczas całemu światu rangę zarówno sanktuarium św. Jakuba, jak i szlaków pielgrzymkowych wiodących do Composteli: „To miejsce, tak drogie pobożności mieszkańców prowincji galicyjskiej i wszystkich Hiszpanów stało się w ciągu wieków punktem przyciągania dla Europy i dla całego chrześcijaństwa. (…) Moje spojrzenie ogarnia w tej chwili cały kontynent europejski, tę olbrzymią sieć dróg komunikacji, które łączą składające się nań miasta i narody; widzę te drogi, które od średniowiecza prowadziły i prowadzą do Santiago de Compostela (…) niezliczone rzesze pielgrzymów, które tu ściągało nabożeństwo do Apostoła Jakuba. (…). Tu przybywali z Francji, z Włoch, z Europy Środkowej, z krajów nordyckich i z narodów słowiańskich chrześcijanie wszelkich stanów: od królów aż po najskromniejszych wieśniaków, chrześcijanie wszystkich poziomów duchowych”.

¹ Liber Sanci Jacobi, to różnego rodzaju średniowieczne odpisy, skróty czy przeróbki Codex Calixtinus. Często nazwy tych ksiąg są ze sobą utożsamiane.