5. Wiślica - Probołowice (12 km)

Etap 5 Małopolskiej Drogi św. Jakuba: Wiślica - Probołowice. (Żródło: opracowanie własne)

Wiślica 7 km (114 km)

Miejscowość, której początki giną w mrokach historii, położona jest na lewym brzegu Nidy wśród rozlewisk i podmokłych łąk. Pierwsza osada należąca do państwa Wiślan istniała tutaj prawdopodobnie przed wiekiem X. Na przełomie wieku X/ XI weszła w skład państwa Polan, będąc obok Krakowa i Sandomierza jednym z głównych ośrodków administracyjnych. Posiadając strategiczne położenie przy przeprawie przez Nidę, pełniła funkcję grodu obronnego, obok którego istniała osada targowa. W tym czasie powstały pierwsze kamienne budowle. W XII w., na mocy testamentu Bolesława Krzywoustego Wiślica weszła w skład dzielnicy senioralnej. Duży wkład w rozwój grodu wnieśli książęta Henryk Sandomierski, który funduje budowę kolegiaty oraz Kazimierz Sprawiedliwy, który miał tu swoją rezydencję – dwa palatia z rotundami. Kres rozwoju ośrodka przynosi najazd tatarski 1241r., kiedy gród i osada zostały zniszczone. Jednak znaczenie polityczno-gospodarcze Wiślicy sprawiło, że podźwignęła się ze zniszczeń. W okresie walk o tron krakowski, Wiślica poparła Władysława Łokietka, który w zamian nadał osadzie prawa miejskie w 1326r., potwierdzone przez króla Kazimierza Wielkiego. Miasto lokacyjne było na wyspie zwanej Regia między odnogami Nidy. Miało mury obronne z bramami: Krakowską, Buską, Zamkową; prowadziły do niego 3 mosty i Grobla Krakowska z 6 mostami. Osią komunikacyjną była ulica Buska, będąca częścią szlaku handlowego z Rusi do Krakowa. W mieście był rynek główny z ratuszem, rynek solny i plac mięsny; wzniesiono nowy (III) kościół kolegiacki, a także niewielki zamek. Poza murami powstały dwa przedmieścia – św. Wawrzyńca zwane później Gorysławicami oraz Kuchary za Groblą Krakowską. W okresie panowania ostatnich Piastów Wiślica była miejscem licznych zjazdów rycerskich. W 1347 r. wydano tzw. Statuty Wiślickie – system prawny będący podstawą do dalszych prac nad ogólnokrajowym zbiorem prawa ziemskiego; zaś na zjeździe 1587r został zatwierdzony wybór Zygmunta III Wazy na króla Polski. Okres XV-XVI w. był czasem wielkiego rozwoju gospodarczego miasta, które miało przywilej sprzedaży soli, wagę miejską, 12 cechów, kramy sukiennicze, liczne browary, wodociągi. Upadek świetności Wiślicy przypada na potop szwedzki i najazd Węgrów Rakoczego. Zniszczenia spowodowały, że już nigdy miasto nie odzyskało dawnej świetności. Na przełomie XVIII/XIX w. rozebrano mury miejskie, ratusz, zamek, kościoły śś. Ducha i Marcina: w 1863r miasto utraciło prawa miejskie. W okresie międzywojennym odrestaurowano zniszczoną w czasie wojny kolegiatę. Po II wojnie światowej rozpoczęły się w Wiślicy badania archeologiczne przynosząc odkrycie wielu budowli romańskich z średniowiecznej świetności miasta.

W miejscu, gdzie dziś znajduje się kościół kolegiacki pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, już w XII w. postawiono pierwszą jednonawową świątynię z zachodnią emporą, z węższym prezbiterium zakończonym absydą, pod którym była 3nawowa krypta podprezbiterialna. Była to fundacji księcia Henryka Sandomierskiego, ukończona przez księcia Kazimierza Sprawiedliwego. Na początku XIII w. została zastąpiona kościołem trójnawowym, bazylikowym z dwuwieżową fasadą p.w. Św. Trójcy i Narodzenia NMP. Obecną, gotycką budowlę ufundował Kazimierz Wielki w ramach kościołów pokutnych tzw. baryczkowskich, w której pozostały romańskie detale architektoniczne i rzeźbiarskie. Wejście do świątyni jest umiejscowione od strony południowej. Nad ostrołukowym portalem widnieje płyta fundacyjna z wyrytą datą 1464. Przedstawia postać klęczącego Kazimierza Wielkiego, za którym stoi bp krakowski Bodzanta. Król wręcza model kościoła Matce Bożej z Dzieciątkiem. Wewnątrz kościół nakryty jest 4-przęsłowym sklepieniem trójdzielnym z żebrami spływającymi na wieloboczne filary dzielącymi wnętrze na dwie nawy. Do korpusu nawowego przylega węższe 3-przęsłowe, wielobocznie zamknięte prezbiterium ze sklepieniem krzyżowo– żebrowym. W zwornikach żeber widnieją: herby ziem Królestwa Polskiego, głowa Chrystusa, symbole ewangelistów, herby rycerskie (Leliwa, Rawicz, Szeliga) Na ścianach prezbiterium są pozostałości polichromii rusko–bizantyjskiej fundacji Władysława Jagiełły. W układzie sferowym przedstawiają: w górnym pasie sceny z życia Maryi, w dolnym Chrystusa, postacie świętych, także motywy ornamentalne, nieczytelne resztki napisów łacińskich oraz cerkiewno– słowiańskich. Przy wejściu do zakrystii gotyckie sakramentarium na Eucharystię i święte oleje z trójkątnym, maswerkowym zakończeniem. Poniżej ostrołukowych okien prezbiterium, pozostałości dekoracji trójlistnych maswerków oraz późnorenesansowe epitafia kanoników wiślickich – Jakuba Vegriniusa, Wojciecha Chotelskiego i proboszcza Piotra Waligórskiego. W ołtarzu głównym znajduje się XIV w. kamienna rzeźba Matki Bożej tzw. Łokietkowej. Uśmiechnięta postać Madonna stoi trzymając na prawej ręce postać Chrystusa, który jedną rękę ma w geście błogosławieństwa, w drugiej trzyma królewskie jabłko. Wg tradycji, przed figurą Maryi miał się modlić Władysław Łokietek, kiedy walczył o tron krakowski i zjednoczenie ziem polskich. Prezbiterium od nawy oddziela belka tęczowa z XVIII w. z krucyfiksem. W korpusie nawowym zachowane dwa gotyckie antepedia; w lewym ołtarzu krucyfiks z XVI w. z postaciami Matki Bożej Bolesnej i św. Jana.

MB Łokietkowa (fot. Franciszek Mróz)

W podziemiach kolegiaty znajduje się rezerwat archeologiczny ukazujący najstarsze fragmenty świątyni. Nad wejściem znajduje się płaskorzeźba w formie krzyża z rozetą u dołu, które podtrzymują dwa gryfy; w ścianach przedsionka detale rzeźbiarskie pochodzące z II kolegiaty. W dalszej części rezerwatu można oglądać pozostałości kościoła z XII w. – zachowane dolne partie murów, bazy kolumn wspierających dawne sklepienie i wspaniałe fragmenty unikalnej posadzki z masy gipsowej tzw. „płytę Orantów”. Jest ona ozdobiona rytymi i czarno impastowanymi przedstawieniami figuralnymi, które obiega bordiura roślinno–zwierzęca; powyżej majuskułowa inskrypcja „ci pragną być deptani, aby móc się wznieść do gwiazd”. Na dwóch polach płyty widocznych jest sześć postaci po trzy na jednym, z głowami wzniesionymi ku górze i rękami zgiętymi w łokciu w geście modlitewnym – stąd nazwa „oranci” W postaciach tych upatruje się fundatorów kolegiaty: Kazimierza Sprawiedliwego z żoną Heleną i synem Bolesławem (pole dolne). W polu górnym wschodnim – postać mężczyzny w długiej szacie z tonsurą (prepozyt kolegiaty?) postać starca (Henryk Sandomierski?) oraz postać chłopca (pierworodny syn Kazimierz Sprawiedliwego – Kazimierz?); obok w miejscu bordiury „Drzewo Życia” z dwoma lwami, które strzegą sakralnej przestrzeni wokół zachowanej mensy ołtarzowej.

Przed kolegiatą stoi dzwonnica wzniesiona z fundacji Jana Długosza w XV w. Zbudowana na rzucie kwadratu, czterokondygnacyjna podzielona gzymsami kamiennymi, dołem kamienna, wyżej ceglana o wiązaniu polskim ozdobiona zendrówką. Ostrołukowe okna objęte kamienną okładziną. Poniżej dachu fryz maswerkowy i herby korony Królestwa Polskiego i Litwy.

Od strony południowej kolegiaty stoi dawny dom wikariuszy tzw. Dom Długosza. Jest to budowla na rzucie prostokąta, z cegły, piętrowa, zakończona blendowymi szczytami, w których widoczne są kamienne tablice z herbem Wieniawa. Budynek został wzniesiony w 1460 r. staraniem Jana Długosza. Mieściły się tu mieszkania wikariuszy, biblioteka, 3 sale, kuchnia, łaźnia, studnia. Dom posiadał ogrzewania, był otoczony ogrodem. Budowla zachowała gotyckie portale, drewniane stropy, fragmenty późnogotyckiej polichromii ściennej. Obecnie w Domu Długosza mieści się parafia oraz Muzeum Regionalne.

Dom Długosza w Wiślicy (fot. Urszula Zimny)

Obecność kanoników w Wiślicy należy łączyć z fundacją zgromadzenia i budową kolegiaty przez księcia Henryka Sandomierskiego. Kapituła wiślicka była trzecią, obok krakowskiej i sandomierskiej, najważniejszą w diecezji krakowskiej; już w XIII w. posiadała własną pieczęć. Przy kolegiacie funkcjonowała szkoła. Najbardziej znaną osobą związaną ze zgromadzeniem był Jan Długosz, proboszcz i kustosz wiślicki, który w XV w. spisał wszystkie dokumenty i przywileje kolegiaty tzw. Kopiarz wiślicki (obecnie w Muzeum Diecezjalnym w Kielcach) Ufundował też Graduał Wiślicki – księgę datowaną na ok. 1300 r. zawierającą modlitwy i śpiewy na cały rok liturgiczny.

W niewielkiej odległości od kolegiaty przy Placu Solnym znajduje się drugi wiślicki rezerwat archeologiczny – pozostałości kościółka św. Mikołaja, wzniesionego prawdopodobnie między X/XI w.; zniszczonego w 1135r. Świątynia zbudowana była na rzucie prostokąta, o wymiarach 4,65m x 3,30m z węższą, półkoliście zamkniętą absydą, do której dobudowano prostokątne pomieszczenie spełniające funkcję kaplicy grobowej. Pod fundamentem nawy odnaleziono okrągłą nieckę, datowaną na IX w., która mogła być chrzcielnicą. Wokół świątyni odkryto pozostałości cmentarza grzebalnego.

Na wzgórzu, zwanym Regią, położonym na zachód od centrum Wiślicy znajdują się pozostałości grodu z fragmentami palisady i fosy z przełomu X/XI w. W wyniku prowadzonych prac archeologicznych odkryto relikty zespołu rezydencjonalnego z XII w. Budowle należałoby połączyć z postacią księcia Kazimierza Sprawiedliwego. W skład zabudowy wchodziło: dwudzielne palatium z cylindryczną rotundą o siedmiu podkowiastych niszach, oraz drugie dwudzielne palatium z rotundą o jednej wielobocznej absydzie. Niejasne są późniejsze losy tego grodu. W czasach Kazimierza Wielkiego na pozostałościach romańskich budowli urządzono cmentarz, a obszar grodu został włączony w obręb murów miejskich. Obecnie relikty grodu Regia są niewidoczne znajdując się pod prywatnymi domami.

Pól kilometra na południowy–wschód od centrum znajduje się grodzisko. Pierwszy gród otoczony wałem istniał tu w XI w. Jego celem było kontrolowanie szlaku handlowo–komunikacyjnego oraz obrona osady wiślickiej. Gród spłonął w XII w. kolejny na jego miejscu wzniesiono na przełomie XII i XIII w. Przetrwał do najazdu tatarskiego w roku 1241, kiedy został opuszczony przez mieszkańców i spalony. W trakcie prac archeologicznych odsłonięto plan zabudowy domów i ulic, zbiornik na wodę oraz studnię wykutą w skale.

Wychodząc z Wiślicy kierujemy się na południe, wzdłuż drogi głównej ???. Przechodzimy przez most, który powstał na dawnej Grobli Krakowskiej, mijamy dwie kapliczki z figurami św. Jana Nepomucena. Na skrzyżowaniu we wsi Koniecmosty idziemy w prawo, na kolejnym rozwidleniu znowu w prawo i po ok. 1,7 km odbijamy w drogę w lewo (wzdłuż torów nieczynnej kolei wąskotorowej), którą podążamy przez 1 km dochodząc do wsi Jurków, której początki sięgają średniowiecza. Osada podlegała w tym czasie pod zarząd kolegiaty wiślickiej. Mijamy neogotycki kościół, który jest trzecią świątynią stojącą w tym miejscu. Po minięciu ostatnich zabudowań wsi skręcamy w lewo, w polną drogę. Dochodzimy do drogi asfaltowej, którą idziemy w prawo. Najpierw przechodzimy przez miejscowość Pełczyska i polami docieramy do kościoła w Probołowicach.

Pełczyska

Historia wsi sięga okresu średniowiecza. Pierwsze zmianki o osadzie pochodzą z 1224r. Na przestrzeni wieków należała do różnych właścicieli. Prawdopodobnie nazwa wsi pochodzi od staropolskiego określenia „pełk”, które oznaczało miejsce obozowania wojska; także teren błotnisty lub od często występującego w rodzie Putysłowicza, właściciela tych ziem – imienia Pełki. We wsi kościół pw. św. Wojciecha. Początkowo stała tu gotycka świątynia wzniesiona ok. 1325 r. Obecny obiekt pochodzi z XVIII w. Jest kościołem jednonawowym przykrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami. Rokokowa belka tęczowa z krucyfiksem oddziela nawę od prezbiterium, które nakrywa sklepienie kolebkowo–krzyżowe na gurtach. W absydzie ołtarz XVIII w., w którym widnieje obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem ozdobiony srebrną sukienką i koronami; obok rzeźby śś. Piotra i Pawła. Pozostała część wyposażenia świątyni jednolita – ołtarze boczne, ambona, chrzcielnica i prospekt ołtarzowy są rokokowe.

Jednak największą atrakcją Pełczysk są pozostałości osadnictwa pochodzące z różnych okresów historycznych odkryte w 2001 r. Najstarsze znaleziska pochodzą z młodszej epoki kamienia (kultura ceramiki wstęgowej – ok. 7500 lat p.n.e.); obok pozostałości osadnictwa neolitycznego i wczesnosłowiańskiego (VIII–IX w.). Na południowym skaju wsi cmentarzysko kultury łużyckiej i osada neolityczna z okresów: kultury pucharów lejkowych, sznurowej, trynieckiej, wpływów rzymskich (kultura przeworska); zaś na wschodnim (przysiółek Strugi, Błonie) – celtycka osada rzemieślniczo–handlowa (III – I p.n.e.) przejęta potem przez ludność kultury przeworskiej (I p.n.e.–IV n.e.) Poza ceramiką znaleziono monety rzymskie, celtyckie, wyroby szklane, narzędzia żelazne, ozdoby (zapinki, bransolety, paciorki) W niedalekim sąsiedztwie kościoła, na szczycie góry Zawinnicy oglądać można pozostałości grodu z XII – XIII w. Tu miał rezydować Władysław Łokietek w okresie walk o tron krakowski. Zachowały się pozostałości wałów obronnych i fosy dawnego zamku.