9. Więcławice Stare - Kraków (9 km)

Etap 9 Małopolskiej Drogi św. Jakuba: Więcławice Stare - Kraków. (Żródło: opracowanie własne)

Więcławice Stare 17 km (178 km)

Pierwsza wzmianka o wsi Więcławice Stare pochodzi z roku 1325/6, kiedy erygowano tu parafię. Od XVI w. do kasaty zakonu w 1773r., wieś była w posiadaniu jezuitów, potem została włączona do dóbr królewskich. Drewniany kościół p.w. św. Jakuba Apostoła Starszego został wzniesiony ok. 1340r. z drzewa modrzewiowego na podmurówce. W 1748r przeszedł gruntowną przebudowę, która zmieniła wystrój wnętrza. Powtórna konsekracja kościoła odbyła się w 1757r. Jest to świątynia drewniana o konstrukcji zrębowej z zewnątrz oszalowana. W planie – jednonawowa z trójbocznie zamkniętym prezbiterium, przy którym od strony północnej znajduje się niewielki skarbczyk, pełniący dawniej rolę zakrystii; od południowej – nowa zakrystia wzniesiona w XIX w.; wejście do kościoła prowadzi przez kruchty umieszczone od strony południowej i zachodniej. Nad nawą widoczna jest sygnaturka. Wewnątrz kościoła zachowały się drewniane, polichromowane stropy z fasetą, w nawie z płaskimi odcinkami stropowymi po bokach, wspartymi na przyściennych słupach. Pomiędzy nawą a węższym i niższym prezbiterium umieszczona jest belka tęczowa z późnobarokowym krucyfiksem (XVII w.) oraz póżnogotyckimi, złoconymi figurami Matki Bożej i św. Jana Ewangelisty (XVI w.) Od zachodu – chór muzyczny wsparty na słupach z parapetem wklęsłowypukłym. Ściany kościoła wewnątrz i zewnątrz podzielone są pilastrami. W świątyni znajdują się trzy ołtarze rokokowe z XVII–wiecznymi obrazami i figurami.

Przyścienny ołtarz główny jest dwukondygnacyjny. W dolnej części pomiędzy pilastrami, znajduje się obraz z postacią św. Jakuba i jego atrybutami – muszlą, bukłakiem, kijem pielgrzymim i mieczem. Ubrany jest z szarą suknię i narzucony czerwony płaszcz. W ręce trzyma księgę. U jego stóp dwa aniołki, trzeci nad głową apostoła trzyma w ręce gałązkę palmową i wieniec chwały. Scena ukazana jest na tle krajobrazowym. Powyżej belkowania wolutowo zwinięte części naczółka na których siedzą aniołki. W części profilowanego zwieńczenia ołtarza umieszczony jest obraz św. Tekli. Przed pilastrami zdobiącymi ołtarz ustawione są postacie śś. Piotra i Pawła. Ponad wejściami prowadzącymi na tyły ołtarza, na wolutach – śś. Stanisław i Wojciech.

Wyposażenie nawy stanowią dwa ołtarze rokokowe. Po prawej stronie ołtarz św. Izydora, który jest drugim patronem kościoła. Jego kult był w parafii więcławickiej bardzo żywy – działało Bractwo zatwierdzone dekretem papieża Urbana VII w 1633 r., mające wiele przywilejów papieskich oraz przywilej odpustu w dniu 10 maja. W części środkowej ołtarza, pomiędzy pilastrami figura Chrystusa z gorejącym Sercem, a na zasuwie obraz św. Izydora – patrona rolników; poniżej niewielki obraz św. Teresy z Avila. W zwieńczeniu, poniżej muszli obraz św. Walentego. Na tle pilastrów ujmujących środkową część – rzeźby śś. Alojzego i Franciszka Ksawerego. Obok, na ścianie wisi obraz św. Izydora Oracza modlącego się pod krzyżem oraz stoi chrzcielnica z czarnego marmuru w formie kielicha kwiatowego z mosiężną przykrywą w formie piramidalnej z XVIII/XIX w. Lewy ołtarz boczny, o podobnej konstrukcji jak prawy, poświęcony jest Matce Bożej. W dolnej części ołtarza obraz św. Stanisława Kostki sprzed 1630 r; w centralnej – kopia rzymskiego obrazu Matki Bożej Śnieżnej w złotej sukience malowana na płótnie; zaś w zwieńczeniu św. Józef. Po bokach umieszczone są figury śś. Ignacego Loyoli i Stanisława Kostki. Umieszczenie świętych zakonu jezuickiego w ołtarzach kościoła to świadectwo podległości Więcławic zakonowi.

Na ścianie północnej kościoła znajdują dwa najcenniejsze jego zabytki – figura Matki Bożej z Dzieciątkiem z ok.1410 r. (datowana także na koniec XIV w.; 1400 r. lub 1420 r.) i tryptyk św. Mikołaja z ok. 1477 r.

Figura Marii z Dzieciątkiem zwana „Madonną z Więcławic” wykonana jest z drzewa lipowego, wydrążona i ścięta z tyłu. Ma wysokość 128cm. Postać ustawiona jest frontalnie, o esowato wygiętej sylwetce, w kontrapoście. Głowa zwrócona ku Dzieciątku, twarz owalna, włosy falowane otaczają boki twarzy, są spięte z tyłu, na głowie otwarta korona z trójlistnymi kwiatonami. Ubrana jest w drapowaną sukienkę, na ramionach ma złocony płaszcz przerzucony do przodu układający się w kaskady i miękkie łukowate fałdy. Na prawym przedramieniu trzyma Dzieciątko Jezus, lewą podtrzymuje płaszcz. Jezus zwrócony jest ku Matce, lewą rękę trzyma na piersi Marii, w prawej złocone jabłko. Ubrany jest w złotą tunikę. Rzeźba reprezentuje wczesny styl tzw. Pięknych Madonn.

Tryptyk św. Mikołaja z 1477 r. jest malowany temperą na deskach, po wewnętrznej stronie ze złotym tłem. W obrazie środkowym św. Mikołaj siedzący na tronie, obok śś. Wawrzyniec i Szczepan z gałązkami palmowymi. Obraz był przemalowany w XVII w. na św. Trójcę; po renowacji przywrócono mu pierwotny wygląd. Na skrzydłach po stronie wewnętrznej śś. Andrzej i Jan Chrzciciel, niżej śś. Stanisław bp i Erazm; po drugiej stronie śś. Bartłomiej i Jakub w kapeluszu z muszlą, niżej śś. Florian i Jerzy. Po zamknięciu tryptyku śś. Urban i Walenty, śś. Helena i Zofia z córkami, śś. Klara i Otylia oraz śś. Apolonia i Alfa. Tu jest też data 1477 oraz majuskuła A – być może monogram malarza Adama z Lublina. Na zwieńczeniu tryptyku „ Piękna Madonna z Więcławic”.

Przed kościołem stoi drewniana dzwonnica o konstrukcji słupowej wzniesiona w 1846 r. W roku 2007 r. podczas uroczystości 250–rocznicy konsekracji kościoła, nastąpiło uroczyste wprowadzenie relikwii śś. Jakuba i Bartłomieja. Od 2013 r. kościół w Więcławicach Starych, decyzją kardynała Stanisława Dziwisza został uznany Sanktuarium Diecezjalnym, w którym czci się św. Jakuba Starszego Apostoła. Jednym z przejawów kultu jest sprawowana Eucharystia w dniu 25 każdego miesiąca. Przy kościele działa Bractwo św. Jakuba.

Sanktuarium Diecezjalne św. Jakuba w Więcławicach Starych

Na skrzyżowaniu naprzeciwko kościoła schodzimy asfaltową drogą w dół, w kierunku Zdziesławic, następnie cały czas prosto, dawną drogą królewską, do Książniczek. W centrum wsi skręcamy w prawo i przechodzimy na drugą stronę rzeki Dłubnia do Zarzecza; tam kierujemy się w prawo. Dalej idziemy 200m drogą asfaltową i skręcamy w las Młodziejowski. Lasem dochodzimy do Bosutowa, dalej kierujemy się na Węgrzce. Przechodzimy obok szkoły i skręcamy na Sudoł. Idziemy wzdłuż torów kolejowych, przechodzimy przez kładkę, którą wychodzimy przy Cmentarzu Batowickim. Cmentarz Batowicki jest położony w średniowiecznej wsi Prądnik Czerwony, który należał do zakonu dominikanów. Działały tu młyny i papiernie. Po przejściu przez tory jesteśmy na ul. Powstańców. Skręcamy w prawo, po lewej stronie mijamy „Centrum Reduta”. Przecinamy ul. Strzelców idąc dalej ul. Powstańców do parkingu strzeżonego, za którym skręcamy w lewo na osiedle, mijając po lewej wieżowiec nr 46 wchodzimy na szeroki deptak, biegnący środkiem osiedla. Idziemy między osiedlowymi boiskami, aż do budynku Szkoły Podstawowej nr 2. Zostawiając szkołę po lewej stronie dochodzimy ścieżką do mostku na potoku Sudół i dalej do kościoła św. Jana Chrzciciela. Świątynia, zbudowana w stylu modernistycznym została erygowana w 1982r. Ścieżka po prawej stronie kościoła doprowadzi nas do ul. Dobrego Pasterza, z której skręcamy w lewo, przechodzimy przez osiedle i park Zaczarowanej Dorożki, dochodząc do ul. Lublańskiej.

Wariant do ECCE Homo – od kościoła wchodzimy na ul. Dobrego Pasterza, skręcamy w lewo przechodzimy przez osiedle i park Zaczarowanej Dorożki, z którego skręcamy w ul. Dominikanów, ul. Rzezedową, ul. Woronicza, którą dochodzimy do Sanktuarium Brata Alberta ECCE HOMO. Po opuszczeniu Sanktuarium skręcamy w prawo, ul. Woronicza dochodzimy do ul Jasnorzewskiej, w którą skręcamy. Na jej końcu skręcamy w lewo. Jesteśmy na ul. Lublańskiej, którą idziemy aż do przejścia przy stacji benzynowej, przechodzimy na druga stronę, idziemy między budynkami dochodząc do skrzyżowania z ul. Brogi, którą idziemy prosto, przechodzimy przejściem podziemnym pod torami, wchodzimy na ul. Rakowicką, po prawej stronie miniemy cmentarz Prandoty, dalej pętlę tramwajową za którą już widać bramę główną Cmentarza Rakowickiego.

Kraków 9 km (187 km)

Kraków jest jednym z najstarszych miast w Polsce. Początki historii miasta osnuwają legendy spisane przez Wincentego Kadłubka na kartach „Kroniki Polskiej”, później przez Jana Długosza. Najstarszy przekaz źródłowy arabskiego kupca Ibrahim ibn Jakuba pochodzi z 965 r. Na jego podstawie można przypuszczać, że w tym czasie musiał być Kraków znaczącym grodem położonym na głównych szlakach handlowych – z południa Europy nad Bałtyk, z zachodu przez Wrocław na Ruś. Poza głównym grodem położonym na wzgórzu wawelskim, istniało tu wiele mniejszych osad, skupionych wokół kościołów np. na Salwatorze, Skałce, okolicach dzisiejszego Kazimierza czy rynku.

Pod koniec X wieku Kraków, wówczas gród w państwie Wiślan, został włączony do państwa rządzonego przez władców z dynastii Piastów. Na zjeździe gnieźnieńskim w 1000 r. powołano w Krakowie biskupstwo, za panowania Kazimierza Odnowiciela (1039–1058) miasto stało się główną siedzibą książęcą. Od 1320 r. do 1734 r. Kraków był stolicą państwa i siedzibą władców Polski.

Miasto zostało lokowane na prawie magdeburskim przez Bolesława Wstydliwego w dniu 5 czerwca 1257 r. Powstał charakterystyczny szachownicowy układ miasta, z ratuszem, który obejmował istniejące wcześniej osady. W 1306 r. Kraków otrzymał prawo składu, co spowodowało rozbudowanie budynków handlowych znajdujących się na Rynku Głównym m.in. Sukiennic, budynków Wielkiej i Małej Wagi. W XIV w. na przedmieściach Krakowa powstały dwa konkurencyjne miasta: na południu Kazimierz (1335r); na północy Kleparz (1366r).

Za panowania dynastii Jagiellonów – XV i XVI w. – miasto dynamicznie się rozwijało pod względem architektonicznym, handlowym, rzemieślniczym, kulturalnym i naukowym. Istniejący na Wawelu gotycki zamek przebudowano w stylu renesansowym; odnowiono w roku 1399 Uniwersytet Jagielloński założony przez Kazimierza Wielkiego w 1364r. Znaczenie i rola Krakowa w państwie polskim zmalała za panowania dynastii Wazów i królów elekcyjnych. Przeniesiono w 1596r siedzibę dworu królewskiego do Warszawy, ale Kraków nadal pozostał miejscem koronacji i pochówku królów. Utrata stołeczności dokonała się w 1734r. W XVII w. rozpoczął się upadek miasta. W 1655 r. Kraków został zniszczony podczas potopu szwedzkiego, w kolejnych latach był zdobywany przez wojska pruskie, austriackie i rosyjskie. Po III rozbiorze Polski miasto zajęli Austriacy, którzy na drugim brzegu Wisły założyli w 1784 r. miasto konkurencyjne dla Krakowa – Podgórze.

Dnia 14 października 1809 r., na mocy traktatu z Schönbrunn, Kraków i Podgórze zostały przyłączone do Księstwa Warszawskiego jako stolica departamentu. W latach 1815–1846 miasto było stolicą niewielkiego, niepodległego państwa – Rzeczypospolitej Krakowskiej. W tym okresie rozpoczęła się gruntowna modernizacja i przebudowa miasta – m.in. zburzono większość murów miejskich oraz zasypano fosy na miejscu, których powstały „plantacje” – Planty. W 1846 r. po zbrojnym powstaniu przeciwko dominacji austriackiej, miasto włączono w granice Austrii. Odzyskało niepodległość dopiero w 1918 r.

W czasie okupacji hitlerowskiej (1939–1945) Kraków był stolicą Generalnego Gubernatorstwa. Na obszarze części Podgórza i dawnej żydowskiej dzielnicy Kazimierz działało getto. Podczas II wojny światowej została przeprowadzona masowa eksterminacja ludności żydowskiej, która stanowiła 25% mieszkańców miasta. Do Rzeszy niemieckiej wywieziono z muzeów i kościołów krakowskich wiele dzieł sztuki, z których duża część nie powróciła do kraju. Dnia 18 stycznia 1945 r. Kraków został wyzwolony przez wojska radzieckie. Po wojnie nastąpił rozwój terytorialny i ludnościowy miasta. W 1951 r. przyłączono do Krakowa Nową Hutę, która wg pierwotnych planów miała stanowić oddzielne miasto. Obecnie Kraków jest stolicą województwa małopolskiego, także centralnym ośrodkiem metropolitalnym aglomeracji krakowskiej. Miasto pełni rolę administracyjną, kulturalną, edukacyjną, gospodarczą, usługową i turystyczną. Znajduje się tu wiele instytucji o znaczeniu narodowym, m.in. Muzeum Narodowe, Uniwersytet Jagielloński i Biblioteka Jagiellońska. Obszar Starego Miasta wraz ze wzgórzem wawelskim i żydowską dzielnicą Kazimierz zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Przyrodniczego i Kulturowego UNESCO w 1978 r. Miasto jest jednym z najbardziej znanych miejsc na świecie. W 2000 r. uzyskało tytuł Europejskiej Stolicy Kultury. W czerwcu 2007 r. Kraków obchodził 750 rocznicę lokacji.

Cmentarz Rakowicki jest najstarszym miejskim cmentarzem w Krakowie. Po wejściu na cmentarz przez bramę główną, po lewej stronie na murze możemy zobaczyć tablicę upamiętniającą pierwszy pochówek w dniu 15 stycznia 1803r. Pochowano wówczas obywatelkę Krakowa Apolonię z Lubowickich Bursikową. W głębi alei kaplica wzniesiona z fundacji rodziny Helców w 1861r. Na krakowskiej nekropolii znajdziemy groby wielu zasłużonych osób – prezydentów miasta, artystów, pisarzy, twórców kultury, naukowców – m.in.: Teodora Axentowicza, Andrzeja Bursę, Ignacego Daszyńskiego, Józefa Dietla, Karola Estreichera, Marka Grechutę, Henryka Jordana, Tadeusza Kantora, Juliusza Leo, Jana Matejkę, Józef Mehoffer, Piotra Michałowskiego, Heleny Modrzejewskiej, Piotra Skrzyneckiego, Macieja Słomczyńskiego, Wisławy Szymborskiej, Wiktora Zina, Mikołaja Zyblikiewicza. Na cmentarzu wydzielono osobne kwatery dla żołnierzy poległych w powstaniach, w czasie I i II wojnie światowej. Wiele nagrobków jest dziełem wybitnych artystów rzeźbiarzy, m.in. Xawerego Dunikowskiego, Konstantego Laszczkę, Franciszka Mączyńskiego, Feliksa Księżarskiego, Sławomira Odrzywolskiego, Bronisława Chromego.

Drugą częścią nekropolii jest cmentarz Prandoty, na którym znajduje się założony w 1920 r. cmentarz wojskowy. Spoczywają tam, oprócz zasłużonych dla Polski, żołnierze radzieccy, brytyjscy, niemieccy. Tu także znajduje się grób rodziców Karola Wojtyły – papieża św. Jana Pawła II.

Idąc dalej ul. Rakowicką mijamy po drodze obiekty wojskowe. Przy skrzyżowaniu z ul. Wita Stwosza, po lewej stronie, znajdują się obiekty Uniwersytetu Ekonomicznego, drugiej najstarszej w Polsce państwowej szkoły ekonomicznej. Główny gmach to budynek dawnego schroniska dla „chłopców opuszczonych” fundacji księcia Aleksandra Lubomirskiego w 1893r. Architektami monumentalnej budowli w stylu francuskich założeń pałacowych byli Tadeusz Stryjeński i Władysław Ekielski. W czasie I wojny światowej działał tu szpital, później znów zakład wychowawczy dla chłopców prowadzony przez zgromadzenie salezjanów. Fundacja Lubomirskiego przestała istnieć w 1952r., a jej obiekty przekazano uczelni. Po prawej stronie ulicy kościół karmelitów bosych. Przechodząc obok świątyni widzimy metalowy krzyż umieszczony przy bocznym wejściu. Znajdował się kiedyś na rogatce miasta, został tu umieszczony dla upamiętnienia doprowadzenia linii tramwajowej do cmentarza Rakowickiego.

Budowę kościoła i klasztoru karmelitów bosych budowano w dwóch etapach w 1907r. oraz latach 1929–1932. Kompleks w stylu noeromańskim powstał wg projektów dwóch wybitnych architektów krakowskich – Tadeusza Stryjeńskiego i Franciszka Mączyńskiego. Na fasadzie kościoła znajduje się mozaika z przedstawieniem Matki Bożej adorowanej przez św. Jana od Krzyża i św. Teresę z Avila. Wewnątrz kościół jest 3nawowy, bazylikowy z dwuczęściowym prezbiterium zamkniętym pięciobocznie. W wystroju architektoniczno-dekoracyjnym kościoła dominuje alabaster. W lewej nawie znajduje się barokowy obraz św. Józefa przeniesiony z nieistniejącego już dzisiaj kościoła śś. Michała i Józefa z ul. Senackiej. Godna uwagi jest kruchta, gdzie przechowywane są relikwie św. Rafała Kalinowskiego. Tu także pochowane były relikwie Adama Chmielowskiego (brat Albert) Jego ciało zostało przeniesiono z cmentarza Rakowickiego w 1948 r., przebywało w świątyni do dnia beatyfikacji w 1983 r. Obecnie relikwie znajdują się w sanktuarium Ecce Homo św. Brata Alberta przy ul. Woronicza w Krakowie.

Przechodzimy przejściem podziemnym przez ul. Wita Stwosza, a następnie idziemy dalej prosto ul. Rakowicką aż do skrzyżowania z ul. Topolową, w którą skręcamy w prawo dochodząc do Ogrodu Strzeleckiego. Znajduje się tutaj siedziba Bractwa Kurkowego (od 1831 r. Towarzystwa Strzeleckiego), zwana Celestatem (od niem. Zielstätte – strzelnica).

Celestat – fragment dawnej strzelnicy, (fot. Urszula Zimny)

Bractwo Kurkowe powstało na przełomie XIII i XIV w. Skupiało członków różnych krakowskich cechów rzemieślniczych. Szkoliło mieszkańców w sztuce wojennej. Co roku organizowano turniej o tytuł króla kurkowego – strzelanie do kura. Zwyczaj praktykowany jest do dnia dzisiejszego. Bractwo występuje w historycznych strojach, król nosi na piersi srebrnego kura – symbol panowania. Kur jest darem Zygmunta Augusta dla krakowskiego Bractwa. Pierwsza strzelnica Bractwa tzw. celestat, znajdowała się koło Bramy Mikołajskiej, druga w Parku Pałacowym w Łobzowie, natomiast trzecia – od 1837 r. w ogrodzie nazwanym później Parkiem Strzeleckim. Oprócz pełnienia funkcji strzeleckich – park stał się miejscem spacerów i spotkań mieszkańców. Ustawiono pomniki: Zygmunta Augusta, Jana III Sobieskiego, w czasach współczesnych św. Jana Pawła II. Na terenie ogrodu wybudowano w połowie XIX w. pałacyk w stylu neogotyckim z największą w tamtych czasach salą balową. Obecnie w pałacyku działa oddział muzeum Historycznego m. Krakowa, gdzie prezentowana jest historia Bractwa Kurkowego oraz kolekcja jego pamiątek i dokumentów. Dziś do Bractwa w Krakowie należy blisko 200 osób, a wśród jego braci honorowych znajdują się m.in. prezydent USA George W. Bush, prezydenci Lech Wałęsa, Ryszard Kaczorowski i Aleksander Kwaśniewski, kardynał Stanisław Dziwisz. Członkiem honorowym, odznaczonym Krzyżem Wielkim Bractwa Krakowskiego jest św. Jan Paweł II.

Z parku wychodzimy na ul. Lubicz, przechodzimy na drugą stronę, wchodzimy w ul. Strzelecką, skręcamy w prawo w ul. Kopernika, która idziemy aż do ul. Westerplatte.

Na końcu ul. Strzeleckiej widoczny jest pokarmelicki kościół p.w. Niepokalanego Poczęcia N.M. Panny zwany też św. Łazarza. Świątynia powstała w połowie XVII w. jest wzorowana na rzymskim kościele Santa Maria della Scala. Jest to kościół barokowy, jednonawowy z kaplicami bocznymi, które arkadowo otwierają się do nawy. Ciekawym elementem wnętrza są ołtarze wykonane z czarnego marmuru, zwłaszcza ołtarz główny o rozbudowanej kompozycji przestrzennej poświecony Niepokalanemu Poczęciu Maryi. W dawnych budynkach klasztornych znajduje się jeden z oddziałów szpitalnych Collegium Medicum UJ. Założenie na przedmieściu szpitala św. Łazarza w 1788 r. dało początek wielkiemu zespołowi obiektów i klinik szpitala uniwersyteckiego.

Idąc w prawo ul. Kopernika wchodzimy na teren średniowiecznego przedmieścia Krakowa – Wesoła. Przebiegał tędy szlak handlowy z Krakowa przez Mogiłę z cysterskim opactwem do Sandomierza i dalej na Ruś. Tu mieściła się rzeźnia miejska, młyny i blech – miejsce służące bieleniu płótna. Po prawej stronie mijamy Bazylikę Najświętszego Serca Jezusowego, która powstała z inicjatywy jezuitów w latach 1909–1921 wg projektu Franciszka Mączyńskiego. Modernistyczna budowla z 68–metrową wieżą, posiada cechy architektury romańskiej, gotyckiej, barokowej, klasycystycznej i secesyjnej. Znajdująca się nad głównym portalem rzeźba Chrystusa jest dziełem Xawerego Dunikowskiego, który uwiecznił się z modelem budowli w dłoni w rzeźbie, stojącej między kościołem a budynkiem klasztoru. Wnętrze kościoła zachwyca dekoracją mozaikową i secesyjną polichromią. Nad ołtarzem głównym fryz obrazujący symboliczny hołd narodu składany Sercu Bożemu (dzieło Piotra Stachiewicza i Wojciecha Pieczonki JP). Sklepienia pokrywa polichromia Jana Bukowskiego. Rzeźby świętych w ołtarzach bocznych wykonał Karol Hukan, scenę Ukrzyżowania w tęczy – Jan Raszka. W 1960 r. papież Jan XXIII podniósł kościół do godności bazyliki mniejszej.

Idąc nadal ul. Kopernika, za mostem kolejowym przechodzimy obok kościoła św. Mikołaja, który jest jednym z najstarszych obiektów sakralnych Krakowa. Archeolodzy datują początki świątyni na XI w. Pierwsza wzmianka o kościele/kaplicy w tym miejscu pochodzi z roku 1229. Romański kościół i powstała wokół niego osada tkaczy i sukienników, początkowo należał do benedyktynów tynieckich; w XIV w. zaczął pełnić funkcje parafialne. Przy kościele istniała szkoła ucząca podstaw czytania i pisania. W XIV lub XV w. świątynia została rozebrana, a pozyskany materiał wykorzystano do budowy nowego, gotyckiego kościoła, przy którym istniał dom mansjonarzy. W 1655r. kościół został zniszczony przez Szwedów. Ze starej świątyni zachowały się jedynie fragmenty murów prezbiterium. Kościół odbudowano 30 lat później w stylu barkowym. Wyposażenie wnętrza pochodzi w większości z drugiej połowy XVIII w. W ołtarzu głównym, wykonanym prawdopodobnie przez Franciszka Placidiego, znajduje się wizerunek św. Mikołaja i figury Ojców Kościoła Wschodniego: św. Bazylego, św. Grzegorza z Nazjanzu, św. Jana z Damaszku i św. Jana Chryzostoma. W prezbiterium warto zwrócić uwagę na XVIII-wieczne stalle z herbami UJ i scenami z życia Chrystusa. W prawej nawie – późnogotycki pentaptyk z XV w. ze sceną Koronacji Matki Bożej, przeniesiony z rozebranego w XIX w. kościoła św. Gertrudy. Obok znajduje się wczesnorenesansowy obraz Madonny ze śś. Wojciechem i Stanisławem. W kościele zobaczyć można jeszcze brązową chrzcielnicę z 1536 r.

Przy świątyni stoi kamienna wieżyczka, tzw. latarnia umarłych z XIV w. Pochodzi z dziedzińca szpitala dla trędowatych św. Walentego, który działał na Kleparzu; ustawiono ją na obecnym miejscu w 1871 r.

Przechodzimy przez ul. Westerplatte i dochodzimy do Plant. Powstały na początku XIX w. po zasypaniu fosy oraz wyburzeniu murów miejskich. Dziś dawne usytuowanie baszt i bram wskazują niskie murki z kamienia z tablicą. Inicjatorem powstania „ogrodów miejskich” był Feliks Radwański. On także przyczynił się do ocalenia zachowanego fragmentu fortyfikacji z Bramą Floriańską i 3 basztami. Planty ciągną się na obwodzie ok.4km, otaczając Stare Miasto – najstarszy obszar Krakowa. Ulicą Mikołajską idziemy do ul. Krzyża, którą przekraczamy, skręcamy w prawo dochodzimy do Małego Rynku, idziemy po skosie do ul. Stolarskiej, którą wędrujemy do jej końca; skręcamy w prawo i przez Plac Wszystkich Świętych, ul. Franciszkańską dochodzimy po budynek kurii krakowskiej. Skręcamy w lewo i Plantami dochodzimy pod wzgórze wawelskie.

Centrum Starego Miasta stanowi Rynek Główny, od którego prostopadle odchodzą ulice. Szachownicowy układ jest zachowany od momentu lokacji Krakowa w 1257 r. Głównymi zabytkami są znajdujące się na Rynku: Kościół Mariacki, Sukiennice i wieża ratuszowa. Niedaleko od Rynku znajdują się pozostałości murów obronnych – Brama Floriańska, zachowane baszty: Pasamoników, Stolarzy, Cieśli, dawny Arsenał oraz przedmurze z Barbakanem.

Przy ul. Mikołajskiej mijamy kościół p.w. Matki Bożej Śnieżnej i klasztor ss. Dominikanek zwany klasztorem „na Gródku”. Teren, na którym mieści się obiekt miał duże znaczenie obronne. Pod koniec XIII w. zbudowano tu bramę miejską zwaną Mikołajską od kościoła św. Mikołaja. Pozostałości bramy możemy oglądać w murach klasztoru od strony Plant.

Fragment Plant przy klasztorze ss. Dominikanek, (fot. Urszula Zimny)

W XIV w. w tym miejscu znajdował się dwór wójta Alberta, który stał na czele buntu społeczności niemieckiej zamieszkującej Kraków, sprzeciwiającej się panowaniu Władysława Łokietka. Bunt z roku 1312 został uśmierzony, król zburzył siedzibę wójta i wzniósł w tym miejscu obronny zameczek zwany Gródkiem (w odróżnieniu do wielkiego grodu, czyli Wawelu). Pod koniec XV w. budynek spłonął, na jego miejscu wzniesiono nową rezydencję. W XVII w. kasztelanowa Anna Lubomirska kupiła obiekt i zaadoptowała go w latach 1627–1632 na klasztor dla klauzulowych sióstr dominikanek. Ufundowała także kościół p.w. Matki Bożej Śnieżnej, który został poświęcony w 1634 r. Wg legendy Anna Lubomirska, matka wojewody krakowskiego i wielkiego marszałka koronnego Stanisława Lubomirskiego, ufundowała klasztor i kościół, jako wotum dziękczynne za zwycięstwo syna w bitwie po Chocimiem w 1621r. Matka Boża Śnieżna, patronka od walk z niewiernymi, miała dopomóc polskim wojskom w bitwie z Kozakami. Jest też druga legenda związana z siedzibą dominikanek, o której świadczy obraz namalowany na tynku na fasadzie od strony Plant. Podczas oblężenia Krakowa przez Szwedów w 1655r. ukazała się Matka Boża osłaniając klasztor swym płaszczem. Dzięki temu Szwedzi wstrzymali atak, a klasztor ocalał. Na pamiątkę cudu namalowany obraz zwany jest „Madonną Szwedzką”.

W XVIII w. zabudowania dominikanek zostały złupione i spalone przez Rosjan. W czasie kasaty zakonów w XIX w. klasztor ocalał, ponieważ siostry prowadziły szkołę dla dziewcząt. Nowa fundacja zakonu nastąpiła w 1938 r. Po wojnie obiekt zajął Szpital Ujazdowski z Warszawy, jednak niedługo potem został oddany klasztorowi, w którym przywrócono klauzulę.

Kościół jest jednonawowy bez wyodrębnionego prezbiterium. Część chórowa ma połączenie z klasztorem, zdobi go polichromia przedstawiająca Narzędzia Męki Pańskiej. W ołtarzu głównym znajduje się XVII w., łaskami słynący obraz Matki Bożej Śnieżnej na tle sceny cudu śnieżnego, która nawiązuje do historii budowy kościoła Santa Maria Maggiore w Rzymie w IV w. Na ścianie ambona z bogata dekoracją snycerską oraz zachowany lawaterz z XVI w. służący kapłanowi do mycia rąk przed Eucharystią.

Podążamy dalej ul. Mikołajską, na której końcu wkraczamy na Mały Rynek. Był to w przeszłości drugi plac targowy miasta. Stały tu jatki z mięsem i wędlinami. Po jednej stronie rynku, zachowane wąskie kamienice pochodzą w większości z XIV/XV w. choć fasady z oskarpowaniami, wzniesionymi dla podtrzymania murów, są przebudowane. W kamienicy nr 7 pochodzącej z XV w. zachowały się renesansowe drewniane ganki na kolumnach oraz portale z XVII w. Druga pierzeja rynku przylegała do zabudowań parafialnych kościoła Mariackiego, za którymi widoczne jest prezbiterium świątyni oraz do kościoła św. Barbary z budynkami dawnego klasztoru i kolegium jezuickiego.

Kościół św. Barbary pierwotnie służył jako kaplica cmentarna, był dwunawowy, trójprzęsłowy o sklepieniu wspartym na filarach. Został ufundowany z inicjatywy mieszczanina Mikołaja Wierzynka ok.1338r. Przeznaczony był dla mieszczan polskich, których patrycjusze niemieccy usunęli z kościoła Mariackiego. W 1583 r. kościół wszedł w posiadanie jezuitów, którzy założyli tu klasztor i kolegium; jego zabudowa skupiona była wokół dziedzińca, z refektarzem od strony ul. Siennej. W XVII w. została przeprowadzona gruntowna przebudowa kompleksu, która zmieniła gotycki kościół w barokowy. W XVIII w. wykonano obecny wystrój kościoła. Po kasacie jezuitów w 1773 r. świątynię objęła Kongregacja Kupiecka i bożogrobcy z Miechowa. Jezuici odzyskali kościół w 1875 r. Kościół wzniesiony jest na planie prostokąta, jednonawowy z pięcioprzęsłowym sklepieniem kolebkowym z lunetami na gurtach; apsyda sklepiona hemisferycznie. Dekorację wnętrza stanowi polichromia późnobarokowa o rozbudowanej treści z postaciami Chrystusa, Matki Bożej, świętych i świętych jezuickich, apoteozą św. Barbary, Ignacego Loyoli; personifikacją czterech kontynentów. Ołtarz główny, ujęty zwielokrotnionymi pilastrami z posągami świętych jezuickich, zwieńczony jest hierogramem Chrystusa w glorii i aniołami. Pośrodku rzeźbiony krucyfiks z 1420 r. w otoczeniu późnobarokowych figur Matki Bożej, śś. Jana i Marii Magdaleny. Po lewej stronie nawy kaplice: Matki Bożej Bolesnej z bardzo cenną rzeźbą Piety z 1410r. oraz kaplica Imienia Jezus. Przy wejściu do kościoła od strony bazyliki Mariackiej – „Ogrojec” – późnogotycka kaplica cmentarna na rzucie nieregularnego sześcioboku. Pod otwartymi ostrołukowymi arkadami umieszczona jest późnogotycka, rzeźbiona w kamieniu grupa Chrystusa w Ogrojcu z trzema apostołami. Jest to dzieło pochodzące z warsztatu Wita Stwosza lub dzieło samego mistrza. Z kościołem św. Barbary związane jest podanie mówiące, że został wzniesiony przez murarzy krakowskich z cegieł pozostałych z budowy kościoła Mariackiego.

Idziemy ul. Stolarską, po prawej stronie bar El Camino – trzeba tu wejść, bo atmosfera przyjazna pielgrzymom, można zdobyć pieczątkę do paszportu. Idąc dalej mijamy ciąg zadaszonych tzw. kramów dominikańskich. Powstały w XIX w. w miejscu dawnego placu i budynku apteki.

Kościół p.w. św. Trójcy i klasztor Dominikanów. Pierwsi konwent dominikanów w Polsce założyli mnisi, którzy przybyli do Krakowa z Bolonii w 1221/1222r. za sprawą św. Jacka i bpa krakowskiego Iwo Odrowąża. Objęli w posiadanie kościół parafialny p.w. św. Trójcy poświecony w 1223 r. Pozostałości tej świątyni identyfikuje się z obecnym refektarzem klasztoru. Po najeździe tatarskim w 1241 r. rozpoczęto budowę wczesnogotyckiego kościoła w konstrukcji halowej. W 1289 r. w prezbiterium został pochowany książę Leszek Czarny. W XIV i XV w. świątynia została przebudowana w konstrukcji bazylikowej – wzniesiono nowy korpus na bazie dawnych murów obwodowych, podwyższono prezbiterium, wykonano nowe sklepienia, dobudowano do naw bocznych kaplice rodzinne i cechowe. W XVI w. zbudowano pierwszą kaplicę św. Jacka; zaś w XVII w. nowe kaplice grobowe przykryte kopułą – Myszkowskich, Lubomirskich, Zbaraskich, przebudowano także kaplicę św. Jacka. W 1850 r. wybuchł w Krakowie wielki pożar, który strawił znaczną część miasta, w tym kościół św. Trójcy. Uległo wypaleniu wnętrze świątyni, z wyjątkiem kaplic, zawaliło się sklepienie nawy głównej, została zniszczona fasada zachodnia. Podjęta restauracja kościoła zakończyła się w 1872 r., ponowna konsekracja miała miejsce w 1884 r. W roku 1957 papież Pius XII nadał godność bazyliki mniejszej.

Dzisiejszy gotycki kościół Dominikanów został zbudowany z cegły w układzie wedyjskim, z elementami z kamienia w szczegółach konstrukcyjnych i dekoracyjnych. Z kościoła wczesnogotyckiego zachowane jest prezbiterium o trzech kwadratowych przęsłach oraz pozostałości krypty; z kościoła halowego częściowo mury naw bocznych. Kościół reprezentuje typowe dla Krakowa założenie – system filarowo–żebrowy i wydłużone prezbiterium zamknięte prosto. Wejście do świątyni prowadzi przez neogotycka kruchtę, w której widoczny jest ostrołukowy, uskokowy portal z końca XIV w. o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej figuralno–roślinnej. Prezbiterium przykryte jest sklepieniem sieciowym, nawa główna – gwiaździstym, nawy boczne krzyżowo–żebrowym. W części prezbiterialnej na ścianie widoczne dwie płyty nagrobne: kamienna Leszka Czarnego oraz brązowa Filipa Kallimacha z 1496 r. – humanisty i wychowawcy synów Kazimierza Jagiellończyka, wykonana wg projektu Wita Stwosza, odlana w warsztacie Piotra Vischera w Norymberdze. Spośród wielu kaplic warto zwrócić uwagę na kaplicę Myszkowskich p.w. św. Dominika przy południowej nawie kościoła, dzieło warsztatu Santi Gucciego. Wzniesiona w 1603–1614 w stylu manierystycznym, na miejscu gotyckiej kaplicy cechu stolarzy, z przeznaczeniem na mauzoleum rodowe. Na rzucie kwadratu, nakryta kopułą na pendentywach z 8-bocznym bębnem zwieńczona latarnią. Wnętrze wyłożone marmurem kieleckim. Ściany o wyraźnych podziałach architektonicznych, które tworzą pary kolumn dźwigających belkowanie oraz wnęki arkadowe. W czaszy kopuły znajduje się galeria członków rodziny Myszkowskich w formie płaskorzeźbionych popiersi. W marmurowym ołtarzu głównym z 1909 r. umieszczono obraz św. Dominika sprowadzony z Włoch w 1642 r. Na zakończeniu nawy południowej kaplica M.B. Różańcowej pochodząca z XV w., przebudowana w XVII w. Wzniesiona na planie równoramiennego krzyża z kopułą na pendentywach, w zwieńczeniu latarnia. Powstała dla upamiętnienia zwycięstwa króla Jana III Sobieskiego pod Wiedniem w 1683r. Sklepienia kaplicy pokrywa polichromia XVIII/XIX w., przedstawiająca tajemnice Różańca Świętego, sceny z życia Maryi i Chrystusa, świętych polskich i dominikańskich, chóry anielskie. Ołtarze późnobarokowe z czarnego marmuru z dekoracja stiukową. W ołtarzu głównym kopia obrazu z bazyliki Santa Maria Maggiore – Matka Boża z Dzieciątkiem tzw. Różańcowa w sukience, z koroną. Obok posągi papieży – św. Piusa V i bł. Benedykta IX., w zwieńczeniu grupa Trójcy św. Na zasuwie ołtarza M.B. Różańcowa ze śś. Dominikiem i Katarzyną Sieneńską.

Najpiękniejszą z kaplic świątyni jest znajdująca się przy ścianie nawy północnej renesansowa kaplica – grób św. Jacka. Wejście do niej prowadzi schodami, na ścianach zawieszone są obrazy Tomasza Dolabelli nadwornego malarza dynastii Wazów – „Gody w Kanie Galilejskiej” i „Ostatnia Wieczerza”. Pierwsza kaplica powstała z fundacji Zygmunta I, biskupów krakowskich i kapituły katedralnej w latach 1537–1543. Rozebrana i wybudowana na nowo w latach 1581–1583 z okazji kanonizacji św. Jacka w 1595 r. Na początku XVII w. przeszła gruntowny remont, który nadał jej barokowy charakter. Jest na rzucie kwadratu, przykryta kopułą na pendentywach z wysoką latarnią. Ściany ukształtowane w schemacie łuku triumfalnego z obrazami i stiukami. Dekorację wnętrza o rozbudowanej tematyce apoteozy i personifikacji św. Jacka, uzupełnia płaskorzeźba groteski o układzie kandelabrowym. Jej twórcami byli: stiuki – Baltazar Fontana; polichromię – Karol Dankwart. Pośrodku mieści się późnobarokowy grób świętego. Ołtarz wzniesiony został w miejscu pierwotnego drewnianego retabulum z 1543 r., które później zastąpiono marmurowym nagrobkiem. Na początku XVII w. nagrobek został usunięty; z jego kamiennych fragmentów wykonano stale i portale w kościele św. Idziego. Obecny ołtarz z lat 1695–1703 to dzieło Baltazara Fontany. Jest wolnostojący w formie sarkofagu podtrzymywanego przez cztery rzeźbione anioły, z figurą św. Jacka wśród obłoków i aniołów.

Aby dostać się na krużganki klasztorne z części kościelnej przechodzimy pod schodami kaplicy św. Jacka, wchodzimy do tzw. małej zakrystii – dawnej gotyckiej kaplicy p.w.: Trzech Króli (także Bractwa Różańcowego; św. Piusa) i przechodzimy przez nią mijając nową zakrystię. Zabudowania klasztoru zgrupowane są wokół trzech wirydarzy. Wirydarz I – to najstarsza i najpiękniejsza część klasztoru. Otoczony jest gotyckim krużgankiem, przy którym znajduje się kapitularz, sień, refektarz – identyfikowany, jako pozostałość najstarszego kościoła z pierwszej połowy XIII w. (na ścianach od strony krużganków widoczne są nieregularne kostki wapienne). Na krużgankach można znaleźć wiele starych pomników, płyt epitafijnych, obrazów i portretów.

Po wyjściu z kościoła przechodzimy przez Plac Dominikański, Plac Wszystkich Świętych i ul. Franciszkańską dochodzimy do Pałacu Biskupów Krakowskich – obecnie siedziby kurii.

W okresie przedkolacyjnym dzisiejszy Plac Dominikański był ośrodkiem targowo-handlowym, jednym z najstarszych w Krakowie. W obrębie osady funkcjonował kościół parafialny św. Trójcy przejęty przez dominikanów, nieistniejący już kościół Wszystkich Świętych zburzony w XIX w. oraz kościół franciszkanów. Osada graniczyła od południa z Okołem – osadą o funkcjach podgrodowych (dalsza część ul. Grodzkiej w stronę Wawelu) oraz od północy z osadami wokół kościołów na dzisiejszym obszarze Rynku.

W głębi placu znajduje się Pałac Wielkopolskich, w którym mieści się siedziba Urzędu Miasta. Przed budynkiem rzeźby dawnych prezydentów Krakowa – popiersie Mikołaja Zyblikiewicza i pomnik Józefa Dietla wykonany przez rzeźbiarza Xawerego Dunikowskiego. Od południa plac zamyka Pawilon Wystawienniczo–Informacyjny – „Wyspiański 2000”, w którego oknach umieszczono trzy niezrealizowane za życia artysty witraże: Kazimierza Wielkiego, Św. Stanisława i Henryk Pobożnego.

Dochodzimy do kościoła p.w. św. Franciszka z Asyżu i klasztoru franciszkanów. Zakonnicy zwani braćmi mniejszymi zostali sprowadzeni z Pragi do Krakowa 1237r. przez księcia Henryka Pobożnego. Kościół, ufundowany przez księcia Bolesława Wstydliwego na planie krzyża greckiego, konsekrowano w 1269 r. W XIV–XV w. świątynię rozbudowano poprzez wydłużenie nawy i zamkniecie prezbiterium trójboczną absydą, budowę zakrystii oraz bocznych kaplic. W tym też czasie wzniesiono budynki klasztorne. Po licznych pożarach – 1462 r., 1476 r., 1655 r., a zwłaszcza 1850 r. zostało zniszczone średniowieczne wyposażenie wnętrza i zwalenie się wieży. Wielka restauracja nadała wnętrzu cechy stylu neogotyckiego. Na szczególną uwagę zasługują witraże i polichromia autorstwa Stanisława Wyspiańskiego. Nad głównym wejściem znajduje się witraż „Bóg Ojciec – Stań się”; w prezbiterium – bł. Salomei, św. Franciszek, oraz cztery żywioły. Malowidła w transepcie i prezbiterium przedstawiają głównie motywy roślinnogeometryczne i figuralne – Madonnę z Dzieciątkiem, Caritas, Michała Archanioła i Strącenie aniołów do piekieł.

Kościół posiada trzy kaplice: bł. Salomei, w której została pochowana błogosławiona oraz jej brat, książę Bolesław Wstydliwy; Męki Pańskiej – z naturalnej wielkości repliką Całunu Turyńskiego oraz stacjami Męki Pańskiej wykonanymi przez Józefa Mehoffera; oraz kaplicą Matki Bożej Bolesnej z cudownym obrazem Maryi.

W klasztornych krużgankach znajdują się fragmenty polichromii roślinno–figuralnej z XV w. powstałej pod wpływem sztuki Giotta i Simone Martiniego oraz polichromie barokowe z XVII w. Niezwykle cenna jest galeria portretów biskupów krakowskich od XVI w. do czasów współczesnych.

Z kościołem i klasztorem franciszkańskim związanych są wydarzenia historyczne i legendarne. Stąd w przebraniu mnicha miał uciec z Krakowa Władysław Łokietek, gdy miasto zdobył wrogi mu książę wrocławski Henryk II; w klasztornym refektarzu miała się spotkać potajemnie Jadwiga z austriackim arcyksięciem Wilhelmem, z którym była zaręczona; w kościele w 1386 r. Władysław Jagiełło przyjął chrzest przed ślubem z Jadwigą i koronacją; w 1461 r. w zakrystii kościoła mieszczanie mordują kasztelana Andrzeja Tęczyńskiego, który znieważył krakowskiego płatnerza Klimenta.

Naprzeciwko kościoła znajduje się Pałac Biskupów, w którym mieści się krakowska kuria metropolitarna. Pierwsza rezydencja biskupia powstała XIV w. na gruntach zakupionych od zakonu franciszkanów. Pierwotna budowla spłonęła w XV w., na jej miejscu powstał nowy pałac rozbudowany w XVI w. Prace na zlecenie bp Piotra Tomickiego, a potem Piotra Myszkowskiego prowadził m.in. Jan Maria Padovano królewski architekt. Z tej budowli do dnia dzisiejszego zachowała się kolumnowa loggia na parterze oraz jeden z portali w krużgankach wiodący do apartamentów biskupich. Kolejna przebudowa w duchu baroku miała miejsce w XVII w. za czasów bpa Piotra Gembickiego. Powstała budowla na planie nieregularnego czworoboku skupiona wokół dziedzińca. Z tego okresu pochodzi m.in. obecny portal wejściowy od ul. Franciszkańskiej, a także portal od ul. Wiślnej, niegdyś główny wjazd do pałacu. Skrzydło zachodnie, od strony Plant, zostało dobudowane z końcem XVII w., kiedy biskupem był Jan Małachowski. Za czasów bpa Jana Pawła Woronicza urządzono w pałacu romantyczne muzeum. Znajdował się tu m.in. relikwiarz z kośćmi Bolesława Chrobrego. W czasie wielkiego pożaru Krakowa w 1850 r. pałac poniósł wielkie straty. Tomasz Pryliński, krakowski architekt odbudował pałac w duchu renesansu. W drugiej połowie XIX w. mieściła się szkoła miejska i Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych. Ostatnia większa przebudowa miała miejsce w latach 1881–1884.

Pałac Biskupów z oknem papieskim, (fot. Urszula Zimny)

W latach 1964–1978 w pałacu rezydował bp krakowski Karol Wojtyła. Jako papież, Jan Paweł II podczas pielgrzymek do Polski przemawiał z okna nad bramą wjazdową do tłumów zgromadzonych na placu przed pałacem. Podobnie czynili Jego następcy – Benedykt XVI i Franciszek. Uważa się, że budynek, w którym znajduje się okno ma najsłynniejszy w świecie adres – „Franciszkańska 3”.

Skręcamy w lewo, Plantami idziemy w kierunku Wawelu. Przy budynku Seminarium Krakowskiego są dwa warianty drogi – przejście przez wzgórze wawelskie w kierunku nieistniejącego już kościoła św. Jakuba lub omijające wzgórze, kierujące się na most Dębnicki. Oba warianty zbiegają się na wałach za mostem Dębnickim. Wariant omijający wzgórze wawelskie – spod budynku Seminarium skręcamy w prawo i ul. Podzamcze dochodzimy do ul. Zwierzynieckiej, skręcamy w lewo i przez przejście przechodzimy na druga stronę mostu. Na jego końcu schodzimy w dół na bulwary wiślane, którymi dojdziemy do Tyńca.

Na teren zamku królewskiego wchodzimy od strony ul. Kanoniczej, tzw. Bramą Herbową, schodzimy przez Bramą Bernardyńską do ul. Bernardyńskiej. Zamek królewski i katedra na Wawelu zbudowane są na wapiennej skale jurajskiej wznoszącej się ok. 228m n.p.m. nad Krakowem. Od prehistorycznych czasów wyniosłe wzgórze stanowiło naturalny punkt obronny. W jego załomach skalanych i jaskiniach człowiek znajdował obronę. Najstarsze legendy mówią, że tu swoja siedzibę miał Krak, który zabił smoka i nadał miastu nazwę od swego imienia. Z zapisków Długosza dowiadujemy się, że Krak pozostawił dwóch synów Kraka i Lecha oraz córkę Wandę, która objąwszy władzę nad miastem nie chciała poślubić niemieckiego księcia i dla dobra kraju rzuciła się do Wisły. Z Krakiem i Wandą związane są dwa prehistoryczne krakowskie kopce – Krakusa na wzgórzu Lasoty na Krzemionkach i Wandy w Nowej Hucie – Mogile. Na początku IX w. na wzgórzu wawelskim istniał plemienny gród Wiślan, który z końcem X w. dostał się pod panowanie państwa Polan. Od początku XI w. zaczął odgrywać rolę ośrodka władzy politycznej w kraju. Na wzgórzu pojawiły się pierwsze przedromańskie budowle sakralne oraz książęce palatium.

Po roku 1000, kiedy w Krakowie ustanowiono biskupstwo powstała na Wawelu kamienna katedra. Pod koniec XI w. Władysław Herman rozpoczął budowę drugiej romańskiej katedry, konsekrowanej w 1142 r., z której pozostała część wieży Srebrnych Dzwonów i znajdująca się pod nią krypta św. Leonarda. Obecną, trzecią gotycką katedrę wzniesiono za czasów Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego. W 1320r. w świątyni koronował się Władysław Łokietek. Od tego czasu wszyscy władcy, za wyjątkiem Stanisława Augusta Poniatowskiego, byli tu koronowani na królów Polski. Wzniesiona katedra, konsekrowana w 1364 r. uzyskała kształt trójnawowej bazyliki o konstrukcji filarowo– żebrowej z krótkim transeptem, prostokątnie zamkniętym prezbiterium i ambitem. Trójprzęsłowe prezbiterium, transept, korpus nawowy i obejście przykrywa sklepienie krzyżowe ze zdobionymi zwornikami. Trzon katedry obrastał na przestrzeni wieków licznymi kaplicami i przybudówkami. W wieku XVI z polecenia Zygmunta Starego, włoski architekt Bartłomiej Berrecci wybudował renesansową kaplicę Zygmuntowską – mauzoleum ostatnich Jagiellonów; w XVII w. wzniesiono kaplicę Wazów wzorowaną na kaplicy Zygmuntowskiej; w kolejnych latach podwyższono obejście prezbiterium, zmieniano wystrój wnętrza – część gotyckich kaplic przebudowano w duchu renesansu, baroku, klasycyzmu. W katedrze pracowało wielu wybitnych artystów, m.in. wspomniany Bartłomiej Berrecci, Santi Gucci czy Jan Maria Padovano. Na skrzyżowaniu transeptu i naw kaplica–mauzoleum św. Stanisława z XVII w. wzniesiona w miejscu gotyckiego ołtarza. Pod złoconą kopułą wspartą na czterech kolumnach umieszczona jest srebrna trumna z relikwiami św. Stanisława, pokryta reliefami z motywami roślinnymi, aniołami i scenami z życia świętego. Na osi kolumn brązowe posągi śś. Wojciecha i Stanisława; Wacława i Zygmunta; Kazimierza i Jacka; Floriana i Ignacego Loyoli. Na narożach kopuły drewniane posagi ewangelistów.

Barokowy ołtarz główny fundował w XVII w. bp Piotr Gembicki. Pomiędzy kolumnami obraz Chrystusa Ukrzyżowanego dzieło Jana Tretki lub Tomasza Dolabelli; w zwieńczeniu posąg Chrystusa Zmartwychwstałego. W stopniach prowadzących do ołtarza znajduje się grobowiec kardynała Fryderyka Jagiellończyka, który zakrywa płyta z wizerunkiem zmarłego w stroju pontyfikalnym. Na podwyższeniu stoi barokowy tron biskupi.

W katedrze wawelskiej znajdują się nagrobki królewskie. W nawie głównej – nagrobki gotyckie: Władysława Łokietka, Kazimierza Wielkiego i Władysława Jagiełły z renesansowym baldachimem; neogotycki Władysława Warneńczyka.; w ambicie – nagrobek neogotycki królowej św. Jadwigi; epitafia barokowe króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego; w kaplicach: gotycki nagrobek Kazimierza Jagiellończyka dzieło Wita Stwosza; renesansowe – Jana Olbrachta, ostatnich Jagiellonów; barokowe epitafia dynastii Wazów.

W wiekach XIX–XXI katedra, będącą symbolem polskości i tożsamości narodowej, była miejscem wielu rocznicowych uroczystości z okazji ważnych wydarzeń z dziejów Polski. W podziemiach katedralnych pochowano bohaterów narodowych: Tadeusza Kościuszkę, księcia Józefa Poniatowskiego, Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Cypriana Kamila Norwida, Józefa Piłsudskiego, Władysława Sikorskiego oraz parę prezydencką Marię i Lecha Kaczyńskich.

Widok na zamek królewski i katedrę na Wawelu, (fot. Urszula Zimny)

Obok katedry znajduje się dawna rezydencja królów polskich. Pierwszym obiektem mieszkalnym było palatium powstałe ok. X/XI w. z którego zachowała się prawdopodobnie sala o 24 słupach oraz pozostałości wieży. Z biegiem czasu powstawały nowe zabudowania mieszkalne, gospodarcze i rozbudowywano system fortyfikacyjny. Poważne zmiany przyniósł wiek XIV. W czasie swojego panowania Kazimierz Wielki podjął budowę nowej gotyckiej rezydencji. Istniejące zabudowania zostały zgrupowane wokół nieregularnego dziedzińca częściowo otoczonego krużgankami. Władysław Jagiełło powiększył budowlę o pawilon gotycki. Po pożarze w 1499 r. inicjatorami odbudowy byli król Aleksander Jagiellończyk i książę Zygmunt. Przebudową kierował włoski architekt i rzeźbiarz Franciszek Florentczyk. Od 1507 r. dzieło kontynuował król Zygmunt Stary, który do prac zatrudnił Bartłomieja Berrecciego. Powstała renesansowa rezydencja wzorowana na pałacach florenckich. Jest na planie czworoboku z wewnętrznym dziedzińcem arkadowo–kolumnowym. Trzy skrzydła zamku były mieszkalne, czwarte – ze względu na warunki terenowe, miało charakter ściany parawanowej. Wzdłuż ścian krużganków wykonano malarską dekorację, której fragmenty zachowały się tylko w części skrzydła wschodniego. Pełne bogactwa były wnętrza mieszkalne – kasetonowe stropy, malowane fryzy, flandryjskie tapiserie (arrasy), włoskie meble i obrazy. W 1595r. wybucha na Wawelu pożar, który strawił północne i zachodnie skrzydło rezydencji. Odbudową kierował Jan Trevano nadając wnętrzom charakter barokowy. Po przeniesieniu dworu do Warszawy, Wawel zaczął podupadać. Znaczne zniszczenia dokonały się w czasie potopu szwedzkiego. Próby ratowania rezydencji podejmowali Jan III Sobieski, panujący Sasowie i Stanisław August Poniatowski, za którego panowania powstaje sala kolumnowa w stylu klasycystycznym – dzieło Dominika Merliniego. Po utracie niepodległości w roku 1795, zamek był okupowany przez wojska państw zaborczych. W czasach niewoli austriackiej na zamku mieściły się koszary wojskowe, część obiektów znajdujących się na wzgórzu wyburzono. Od 1880 r. Wawel podarowano cesarzowi Franciszkowi Józefowi I. Aby ratować dawną rezydencję, na początku XX w. obiekty wawelskie zostały odkupione od Austriaków. Rozpoczęły się wielkie prace restauracyjne, którymi kierował m.in. Tomasz Pryliński, Zygmunt Hendel czy Alfred Szyszko–Bohusz. W okresie okupacji niemieckiej Wawel był rezydencją gubernatora Hansa Franka. Po odzyskaniu niepodległości podjęto na nowo prace nad restaurację zamku.

Obecnie wzgórze wawelskie jest udostępnione do zwiedzania. Można zwiedzić wnętrze Katedry wraz z grobami królewskimi i Dzwonem Zygmunta, Muzeum Katedralne; w zamku – Komnaty Królewskie, Komnaty Reprezentacyjne, Skarbiec, wystawę namiotów tureckich, wystawy czasowe. Przy dawnych fortyfikacjach mieści się wystawa Wawel Zaginiony, gdzie można podziwiać historię i najstarsze obiekty wzgórza wawelskiego.

Spod katedry schodzimy w kierunku Bramy Bernardyńskiej. Po lewej stronie widoczne pozostałości dwóch przedromańskich kościołów – św. Jerzego i św. Michała. Po prawej – Wikarówka i ciąg dawnych zabudowań kapitularnych, które kończy kwadratowa Wieża Złodziejska. Z tarasu widok na Wisłę i Kraków; w dali widoczny kompleks klasztorny kamedułów na Srebrnej Górze. Po przejściu Bramy schodzimy schodami w dół. Idąc w lewo bulwarami wiślanymi dochodzimy do Mostu Grunwaldzkiego, którym przechodzimy na drugą stronę Wisły. Z mostu. po lewej stronie, widać zabudowania dawnego miasta Kazimierz z kościołem paulinów na Skałce, miejscem śmierci św. Stanisława; w podziemiach kościoła znajduje się drugi Panteon Narodowy z grobami sławnych Polaków. W przeszłości w jego okolicach funkcjonował, dziś już nieistniejącego, kościół św. Jakuba.

O nieistniejącym już kościele parafialnym p.w. św. Jakuba na krakowskim Kazimierzu mamy bardzo nikłe wiadomości. Świątynia mogła istnieć już w XII w., była kamienna lub drewniana, stała na wzniesieniu w zakolu Wisły, wokół niego była prawdopodobnie osada. Pierwszą znaną wzmianką o kościele jest dokument z 1313r, w którym Jan – rektor i pleban kościoła zobowiązuje się dotrzymać wszelkich praw wynikających z kupna parceli. Drugi kościół był prawdopodobnie prywatną fundację rycerską rodu Strzemieńczyków; wzniesiony z cegły, być może na fundamentach budowli wcześniejszej. Do narożnika kościoła przylegała czworokątna dzwonnica; wokół znajdował się cmentarz parafialny, nieopodal szkoła parafialna i plebania. Wyposażenie kościoła stanowiło siedem ołtarzy. Kolejna zachowana wzmianka o świątyni pochodzi z 1484r, w której poświadcza się istnienie przy kościele bractwa ubogich. Kościół poważnie ucierpiał w czasie potopu szwedzkiego, po którym nie podjęto żadnych prac remontowych. Ze względu na bardzo zły stan techniczny obiektu, w roku 1783 prymas Michał Poniatowski zniósł kościół i parafię, kilka lat później kościół rozebrano. Dodatkowo wszelkie ślady istnienia świątyni zniszczył powstały w niedalekiej odległości wapiennik.

Wezwanie św. Jakuba pojawia się też w drugim nieistniejącym krakowskim kościele. W mieście Kleparz istniała świątynia lub kaplica pod wezwaniem śś. Filipa i Jakuba, o którym informuje wzmianka w księdze krakowskich ławników z 1373r. Podobnie jak kościół na Kazimierzu, został rozebrany w XVIII w.

Po przejściu przez most Grunwaldzki bulwarami idziemy w prawo, wzdłuż Wisły aż do Mostu Dębnickiego. Przechodzimy obok nowoczesnego budynku Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha. Obiekt powstał z inicjatywy i fundacji Andrzeja Wajdy, który w 1987 r. otrzymał japońską Nagrodę miasta Kyoto. Wygraną przeznaczył na zorganizowanie ośrodka poświęconego Feliksowi Jasieńskiemu i jego zbiorom. Obiekt powstał w 1994r. wg projektu japońskiego architekta Araty Isozakiego. Działa tu muzeum, w którym prezentowana jest sztuka Dalekiego Wschodu z największym w Europie zbiorem drzeworytów japońskich z kolekcji Feliksa Jasińskiego, organizowane są także wystawy czasowe i prelekcje poświecone kulturze Japonii.

Bulwarami wiślanymi przechodzimy pod mostem Dębnickim. Tu schodzą się obie trasy. Idziemy cały czas wiślanym ciągiem spacerowym aż do Tyńca. Za mostem Dębnickim, po lewej stronie mijamy zabudowania dawnej wsi, dziś jednej z dzielnic Krakowa – Dębnik. W domu nr 10 na ul. Tynieckiej mieszkał w czasie wojny Karol Wojtyła. Po drugiej stronie Wisły, u ujścia rzeki Rudawy widzimy jeden z najstarszych obiektów sakralnych Krakowa – kościół p.w. śś. Augustyna i Jana Chrzciciela i klasztor Norbertanek na Zwierzyńcu, dawnej podkrakowskiej wsi. Pierwotny kościół i klasztor powstał w XII w. z fundacji wielkorządcy Jaksy Gryfity z Miechowa. Podczas najazdu Tatarów w 1241r. obiekt został zniszczony; pozostały jedynie resztki murów. Był odbudowany, ale po kolejnym najeździe Mongołów znów zniszczony. W następnych stuleciach tragicznym dla klasztoru było stacjonowanie wojska arcyksięcia Maksymiliana Habsburga podczas oblężenia Krakowa, potop szwedzki, wylewy Wisły, pożary. Obecny wygląd kościoła zasadniczo wynika z przebudowy XVII–wiecznej z zachowanymi elementami romańskimi i gotyckimi. Jest jednonawowy oddzielony od prezbiterium półkolistym łukiem tęczy. Nawa sklepiona kolebkowo z lunetami, prezbiterium nakrywa sklepienie kolebkowo–krzyżowe. W wyposażeniu wnętrza dominuje barok i klasycyzm. Do kościoła przylega rozległy kompleks klasztorny zgrupowany wokół dziedzińca i dwóch wirydarzy. Norbertanki przybyły do Krakowa z czeskiego opactwa w Doxanach ok. 1158/62r. Są najstarszym żeńskim zgromadzeniem zakonnym w Polsce. Z kościołem sióstr norbertanek związane są dwie krakowskie tradycje – w Poniedziałek Wielkanocny odbywa się tradycyjny odpust zwany Emaus; w oktawę Bożego Ciała sprzed kościoła Norbertanek rusza w kierunku Rynku pochód Lajkonika. Dalsza droga biegnie koroną wałów, aż do stopnia wodnego „Kościuszko”. Po drugiej stronie rzeki, na wzgórzu, widzimy w oddali klasztor Kamedułów, nieco bliżej Zamek w Przegorzałach (obecnie Instytut Studiów Polonijnych UJ) Fragment odcinka drogi biegnie asfaltową ulicą, po czym znów wraca na wały. Dochodzimy do Ośrodka Sportu i Rekreacji „Kolna”, idziemy wzdłuż toru kajakowego; następnie pod mostem przechodzimy w boczną asfaltową drogę, która doprowadzi nas do plaży wiślanej, powyżej której wznosi się benedyktyńskie opactwo tynieckie. Jego zabudowania położone są na terenie Bielańsko-Tynieckiego Parku Krajobrazowego. Występują tu strome wapienne stoki, tworzące pod opactwem malowniczy przełom Wisły. Tyniec przez stulecia był grodem obronnym; nazwa pochodzi od staropolskiego słowa „tyn” oznaczającego mur, ogrodzenie.

Klasztor norbertanek w Krakowie, (fot. Urszula Zimny)

Opactwo benedyktyńskie z kościołem śś. Piotra i Pawła. Już od czasów prehistorycznych (paleolit) jurajskie Wzgórza Tynieckie były zamieszkałe przez ludność. Znajdowała się tutaj osada obronna ludności kultury łużyckiej z epoki brązu i żelaza, potem kolejny gród został wzniesiony wraz z pojawieniem sie Celtów (II–I w. p.n.e.) O czasach zamierzchłych świadczą znaleziska ceramiki, elementów uzbrojenia, biżuterii, które można oglądać na wystawie w tynieckim opactwie. Starożytne osadnictwo w Tyńcu kończy się wraz z okresem wędrówek ludów, kiedy gród został spalony. Kolejne zagospodarowanie terenu miało miejsce w XI w. wraz z przybyciem zakonników benedyktyńskich. Sprowadził ich do Polski w 1044 r. Kazimierz Odnowiciel i osadził początkowo na Wawelu. Przybyły wraz z mnichami bp Aron wkrótce został arcybiskupem i pierwszym opatem klasztoru tynieckiego. Fundatorem klasztoru był prawdopodobnie syn Kazimierza Odnowiciela – król Bolesław II Szczodry (Śmiały), który w latach 70. XI w. przeniósł zakonników na wzgórze tynieckie. W tym czasie doszło do tragicznego konfliktu króla z bp św. Stanisławem, co okryło go hańbą. Może dlatego, tak mało mówi się o Bolesławie jako fundatorze klasztoru w Tyńcu, przypisując fundacje Kazimierzowi. Niewykluczone, że szczątki Bolesława II mogą spoczywać w podziemiach opactwa. Pierwotny, romański kościół był trójnawowy, w którym każda z naw zakończona była absydą. Świątynia i zabudowania klasztoru zostały doszczętnie zniszczone podczas najazdu Tatarów w 1260 r. Pozostałości murów najstarszego kościoła, znajdujące się w nim groby opackie oraz przedmioty liturgiczne odkryto pod obecną posadzką (m.in. unikatowy złoty kielich podróżny z XI w.). Opat Kosmas przy poparciu Leszka Czarnego kościół i klasztor nie tylko odbudował, ale znacznie powiększył, wzniósł także obwarowania z basztami. Do dnia dzisiejszego z budowli tych zachowała się jedynie ściana południowa z portalem romańskim, fundamenty krużganka, refektarza i fragmenty dekoracji architektonicznej. W okresie walk o tron krakowski pomiędzy Władysławem Łokietkiem, którego popierali benedyktyni a Wacławem II, obiekty klasztorne zostały zrujnowane. Za panowania Kazimierza Wielkiego klasztor przeżywał swój największy rozkwit. Roztaczał opiekę nad okolicznymi wsiami, był najbogatszym opactwem w Polsce. Opat nosił przydomek „opata stu wsi” (może się to odnosić do uposażenie klasztoru przez Bolesława Szczodrego) W XV w. wybudowano nowy kościół w stylu gotyckim, wydłużając wielobocznie zamknięte prezbiterium, w zabudowaniach klasztornych powstał nowy kapitularz przykryty sklepieniem krzyżowym. Z tej świątyni zachowały się liczne fragmenty – jej fundamenty, oszkarpowania, okna w prezbiterium, skarbczyk czy płyty posadzkowe. Kolejną przebudowę przeprowadzono w latach 1622–1642 nadając świątyni formy barokowe. Kościół ten zachował się do naszych czasów. Opactwo znacznie ucierpiało w okresie potopu szwedzkiego, a zwłaszcza konfederacji barskiej, kiedy zostało zamienione w twierdzę. Stąd konfederaci wyruszyli pod Wawel i zdobyli królewska twierdzę. W okresie walk z Rosjanami i mimo zaciekłej obrony klasztoru, brak żywności zmusił mnichów do kapitulacji. Po I rozbiorze Tyniec trafił w ręce Austriaków, którzy w 1817 r. skasowali klasztor. Upadek opactwa przypieczętował wielki pożar w 1831 r., w efekcie, którego budynki klasztorne zostały opuszczone. Niezamieszkały przez ponad 100 lat cały kompleks popadł w ruinę. Ponownie wzgórze tynieckie trafiło do rąk benedyktynów dzięki kardynałowi Adamowi Sapiesze w 1939 r., kiedy przybyło tu 11 belgijskich mnichów. Po II wojnie klasztor odbudowano, natomiast do rangi opactwa zostało podniesione ponownie w 1969 r.

Na teren opactwa prowadzi aleja ciągnąca się wzdłuż muru ogrodowego. Mijamy budynek Opatówki z dwoma bramami i wchodzimy na wewnętrzny dziedziniec, gdzie stoi XVII–wieczna drewniana studnia; dziedziniec od strony południowej zamyka jedno ze skrzydeł zabudowań klasztornych. Fasadę barokowego kościoła śś. Piotra i Pawła flankują dwie wieże, na przyporach stoją figury patronów kościoła – śś. Piotra i Pawła. Jest to czteroprzęsłowa bazylika nakryta sklepieniem kolebkowym, z wydłużonym czteroprzęsłowym prezbiterium i nawą, do której arkadowo otwierają się trzy pary kaplic. W narożniku między prezbiterium i nawą główną kaplica Najświętszego Sakramentu sklepiona krzyżowo, dostępna z nawy bocznej. Sklepienia nawy pokrywa geometryczna dekoracja stiukowa. W kopułach kaplic znajduje się polichromia Radwańskiego. Wewnątrz zwraca uwagę barokowa ambona z XVIII w. w formie łodzi oraz wykonany z czarnego marmuru ołtarz główny przypisywany Franciszkowi Placidemu; jemu też przypisuje się ołtarze w kaplicach św. Benedykta i św. Scholastyki. W prezbiterium zachowały się XVIII– wieczne stalle z obrazami przedstawiającymi życie św. Benedykta oraz dzieje zakonu. Pod prezbiterium znajdują się pozostałości po pierwszej romańskiej świątyni. Na ścianach zachowały się fragmenty malowideł ściennych pochodzące z początków XVI wieku.

Kościół św. Piotra i Pawła przy klasztorze benedyktynów w Tyńcu, (fot. Urszula Zimny)

Spod opactwa wracamy drogą kierując się ku autostradzie, przez którą przechodzimy na druga stronę Wisły. Kierując się na Liszki i Sankę przejdziemy obszarem Obniżenia Cholerzyńskiego; potem idąc w kierunku – Podłęże, Przewóz – wejdziemy w obszar Rowu Skawińskiego, na którym jest Rudniański Park Krajobrazowy. Dochodząc do Spytkowic, które leżą granicznie między Podgórzem Wilamowickim, Pogórzem Wielickim i Bramą Krakowską będziemy powoli wkraczać na obszar Kotliny Oświęcimskiej – Dolinę Górnej Wisły (Spytkowice, Palczowice, Zator); potem Podgórze Wilamowickie (Osiek, Bielany, Wilamowice).